بجنورد از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی

ورود معیارهای جدید زندگی که ناشی از تحول اساسی در نظام سیاسی – اجتماعی کشور بود، در تمام سطوح دگرگونی های عمیقی ایجاد کرد. با شروع درگیری های مخالفان مشروطه و وقایع دوره ی محمدعلی شاه، در مجموع شرایطی فراهم شد که در پی آن با کودتای ۱۲۹۹، رضاخان به قدرت رسید و سرکوب شدید خوانین و کانون های محلی قدرت آغاز شد.

حذف قدرت ایل خانان کرد در شمال خراسان تحول بزرگی بود. زیرا از سویی باعث ضعیف شدن این اقوام در مقابله با ترکمن های مهاجم شد و از سوی دیگر با عقد معاهده‌ی آخال در دوره ناصرالدین شاه، قسمتی از مراتع و چراگاه‌های کردها در آن سوی مرز در اختیار دولت روسیه قرار گرفت. لذا قلمرو کوچ نشینان کاهش یافت. همچنین ایجاد مرز درمیان اقوام ترکمن ساکن این منطقه جدایی افکند و مشکلات زیادی برای آنها به وجود آورد.

برقراری امنیت که ناشی از تثبیت مرزها بود حجم مبادلات کالا و تجارت بین امپراتوری روسیه و ایران را افزایش داد. در ناحیه‌ی بجنورد از طریق گمرک گیفان و محمدآباد مبادلات کالا صورت می‌گرفت که درمقایسه با ناحیه‌ی قوچان رونق کمتری داشت.

با کاهش قدرت های محلی در شمال خراسان (آخرین حکمران رسمی شادلو سردار معزز در تیرماه ۱۳۰۴ به همراه جمعی دیگر از حکمرانان محلی اعدام شد.) و اسکان اجباری عشایر در زمان پهلوی اول حضور عناصر سیاسی و دولتی در منطقه به ویژه بجنورد، پررنگ تر شد. در این زمان تأسیسات نظامی مهمی که همان پادگان نظامی بجنورد است در یکی از باغ های مصادره شده از ایل خانان کرمانج، در خیابان امیریه تأسیس گردید.

از این زمان به بعد با کنترل روستاها و شهرها توسط دولت مرکزی و اسکان اجباری کوچ نشینان دام های زیادی تلف شد. علاوه بر این زمینه‌ی مهاجرت عشایر کرمانج و حتی طبقات پایین به شهرهای شمال خراسان، به ویژه بجنورد فراهم شد. بجنورد به دلیل حضور پادگان نظامی از امنیت مناسبی برخوردار شده بود. درواقع از این پس پی آمدهای جمعیتی، اقتصادی، فرهنگی حتی گسترش کالبدی آن در سطح شهر بجنورد قابل تأمل است.

تمرکز قدرت در کشور و الزام حکومت مرکزی به اعمال مدیریت باعث پیدایش تفکر برنامه ریزی بخشی – منطقه ای شد. از این زمان دولت مرکزی با سیاست های مالی و اجرایی خود قلمروهای اداری-سیاسی را مشخص می کرد و برای تضمین حاکمیت خویش بر کشور، تأمین اقتصادی و ایجاد رابطه و پیوند بین مناطق مختلف کشور را مورد توجه خاص قرار داد. ایجاد شبکه های خط آهن سراسری و خطوط حمل و نقل جاده ای در اکثر نقاط کشور فرصت جدید توسعه را در مناطق مختلف فراهم ساخت.

با برقراری امنیت در کشور ثبات سیاسی و اقتصادی نیز در بیشتر شهرها از جمله بجنورد فراهم شد. به تدریج با کاهش رونق حرفه های سنتی مثل گلیم بافی، جاجیم بافی، کلاه دوزی، پوستین دوزی، ساچه ریزی، پارچه بافی، ابریشم بافی سنتی، رونق صنایع کارخانه ای و تغییر در الگوی کشت و رواج زراعت پنبه و چقندر قند و توسعه باغداری سیستم جدید اقتصاد بر شهرها حاکم گشت.

البته شهر کوچکی مثل بجنورد در این زمان به دلیل دور بودن از مرکز و از دست دادن امتیازات ویژه ای که قبلاً به دلایل سیاسی از آنها برخوردار بود، مثل مرکزیت حکومت محلی و نقش حفظ و حراست مرزها شرایط تازه ای پیدا کرده بود. اگرچه با وجود تشکیل حکومت کمونیستی در روسیه و انسداد مرزهای شمال شرقی اهمیت سیاسی بجنورد کم رنگ تر شد، ولی اقتصاد نیمه سنتی و نیمه صنعتی و برقراری بازار محلی از ویژگی های اصلی حیات اقتصادی-سیاسی این شهر به شمار می رفت.

اجرای قانون اصلاحات ارضی که ظاهراً به منظور ایجاد تحول در روستاها صورت گرفت، همچنین پیامدهای خاص آن سبب مهاجرت بسیاری از جامعه‌ی عشایری به شهرها از جمله بجنورد شد. بنابراین پتانسیل اقتصادی و سرمایه‌ی مهاجران بیشتر به شکل تملک زمین و خریدن مستقلات شهری و حاشیه‌ی شهری درآمد و عملاً از چرخه‌ی تولید حقیقی خارج گردید.

در جامعه‌ی روستایی نیز به دلیل تحول مالکیت و تغییر در مدیریت نیروی انسانی، بخش بزرگی از نیروی کار، آزاد و راهی شهرها شد. در شهرستانی مثل بجنورد که برخوردار از جامعه‌ی عشایری و روستایی متنوعی بود، سیل مهاجران باعث گسترش کالبد و توسعه‌ی فعالیت های خدماتی گردید. بر اساس آمار موجود جمعیت بجنورد در سال ۱۳۳۵ حدود ۱۹۲۵۳ نفر و در سال ۱۳۴۵ با رشد متوسط سالانه ۵ درصد به ۳۱۲۴۸ نفر و در دهه‌ی بعد به ۴۷۷۱۹ نفر رسید.

با گسترش کالبد شهری در جهات مختلف، همچنین افزایش جمعیت و بالارفتن ارزش زمین با دیدگاه کالای سرمایه ای و رونق روزافزون فعالیت های ساختمانی، دشت بجنورد تحت تأثیر انگیزه های مختلف رشد و توسعه قرار گرفت. از سوی دیگر با استقرار دوایر مختلف دولتی حجم کارکنان بخش خدمات گسترش چشم گیری یافت.

احداث جاده‌ی سنتو باعث رشد بیشتر بخش خدمات، نظیر هتل داری و خدمات گوناگون ترابری شد. مجموعه‌ی این عوامل باعث شد که شهر بجنورد با تجهیز به تأسیسات و امکانات خدماتی مورد نیاز در امور آموزشی، درمانی، تجاری و زمینه های مختلف دیگر موقعیت برتری نسبت به شهرهای مجاور خود از جمله شیروان و اسفراین پیدا کند. به طوری که شعاع نفوذ خدمات مختلف شهر بجنورد شامل جاجرم، مانه، سملقان و راز و جرگلان، اسفراین و شیروان را تحت پوشش قرار داد.

این موقعیت ویژه در طرح توسعه‌ی اقتصادی خراسان از سوی سازمان برنامه در سال ۱۳۴۹ مورد تأیید و تأکید قرار گرفت؛ و مرکزیت این شهر در زمینه‌ی ارائه‌ی خدمات بازرگانی، صنعتی، آموزشی، درمانی و … در چشم انداز آینده و در قلمرو منطقه‌ی جغرافیایی آن پذیرفته شد. بنابراین با اجرای طرح هادی و پس از آن طرح جامع شهر بجنورد در سال ۱۳۵۵، توسعه و تجهیز بجنورد و توسعه‌ی شهری منابع آن مثل گرمه، جاجرم و آشخانه مورد توجه ویژه قرار گرفت.