بجنورد در زمان مغولان

مغولان در قرن هفتم هجری موفق به تصرف خراسان و ایران شدند. اعتمادالسلطنه در مطلع الشمس اشاره می‌کند که شهرآباد چرمغان به هنگام غلبه‌ی مغولان بر خراسان خراب شده است. بی‌توجهی مغولان و سپس ایلخانان به مناطق شرقی دریای خزر موجب شد که مناطقی چون ناحیه‌ی بجنورد، دوره‌ی آرام و بدون تحرک و پویایی داشته باشد. منطقه‌ی بجنورد در سال‌های پایانی قرن هشتم هجری در معرض هجوم تیمور قرار گرفت. حمدالله مستوفی که در قرن هشتم هجری از بجنورد عبور کرده، در «نزهت القلوب» اوضاع و احوال جاجرم و شوقان را توصیف نموده است. از آثار بجا مانده چنین بر می‌آید که در گذشته مناطق جنوب بجنورد بر خلاف امروز از اهمیت بیشتری برخوردار بوده است.

از آثار معماری آن عصر در گوشه و کنار بجنورد می توان به مدرسه و مقبره‌ی سرشیخ‌اندقان، مسجد جامع جاجرم و مزار خواجه خاموش در روستای خراشا اشاره نمود

در فاصله‌ی زمانی پس از حمله‌ی مغول تا ورود ایل کرمانج به منطقه‌ی شمالی خراسان، یعنی در اوایل دوره‌ی صفویه این منطقه به علت عدم امنیت کافی و تاخت و تازهای مکرر در تاریکی نسبی فرو رفت. مسلماً در این دوره بسیاری از شهرها تخریب و اهالی آنها قتل عام شدند به طوری که دیگر کسب و کار و کشاورزی مفهومی نداشت. پس از فروکش نمودن امواج خشونت و تهاجم ناشی از تاخت و تاز اقوام ترک به تدریج اندیشه‌ی بهره‌برداری از این سرزمین نزد فاتحان آن قوت گرفت، و امکان آبادانی و تجدید حیات برخی از نقاط مساعد در شمال خراسان فراهم شد. معمولاً امکان آبادی و احیای سرزمین ها به نقاطی محدود می شد که در مسیر ارتباطی در سرزمین های اصلی مهاجمان ترک در شرق باشند. از این رو مسیر اصلی جاده‌ی ابریشم مورد توجه ویژه قرار گرفت. به این ترتیب تعداد بیشتری از مراکز جمعیتی دوباره احیا شد.

در دوره‌ی استیلای ترکان و مغولان بر سرزمین‌های خراسان شمالی، اقتصاد پایه‌ی شهرها را مبادلات بازرگانی تشکیل می‌داد. شهرها در حقیقت پایگاه‌ها و منزل‌گاه‌هایی برای کاروان‌ها بودند. در این دوره ارتباط شهرها با روستاهای پیرامون بسیار اندک گزارش شده است.

حوزه‌ی روستایی فقیر و ویران شده، کمبود نیروی انسانی و باج و خراج گزاف امکان کمتری برای احیای مجدد سرزمین ها را به وجود آورده بود. در حقیقت شهرها فارق از منابع طبیعی درون منطقه، بنا به موقعیت و جایگاه خود در مبادلات ملی و بین المللی آن روزگار در محورهای جاده‌ی ابریشم از رونق نسبی برخوردار بودند. با توجه به این امر و با بررسی‌های به عمل آمده مناطق جنوبی بجنورد مثل جاجرم و اسفراین از موقعیت بهتری برخوردار بوده و رونق بیشتری داشتند. به دلیل عدم وجود اطلاعات تاریخی دقیق در منابع و کتب مختلف این دوره میزان قدمت و نقش شهری که در دشت بجنورد قرار داشته، به درستی مشخص نیست و نیاز به کاوش‌های باستان شناسی بیشتری دارد.

از سال ۶۱۷ که چنگیز به ایران و از جمله خراسان دست یافت تا سال ۹۰۶ که بساط تیموریان برچیده شد، ۲۹۰ سال به طول انجامید. جانشینان تیمور با همان انگیزه‌ای که بیان شد توجه خاصی به خراسان نمودند و در مسیر جاده‌ی ابریشم به عمران آبادانی بیشتری پرداختند.