تاریخچه: بجنورد قبل از اسلام

در این نوشته، بخش هایی از کتاب «در جستجوی هویت شهری بجنورد» را انتخاب کرده‌ام. این بخش ها به تاریخچه ی این شهر در ادوار پیش از ورود اسلام به ایران اختصاص دارد.

بجنورد در زمان مادها

در سال های ۶۱۵ تا ۵۵۰ قبل از میلاد که مادها در ایران حکومت می‌کردند، سرزمین خراسان و شرق دریای خزر تا آمو دریا تحت استیلای مادها بود. از میان صدها تپه‌ی باستانی ناشناخته در این خطه، بدون تردید تعداد زیادی متعلق به تمدن این دوره است که تا کنون به علت عدم تحقیقات وسیع ناشناخته مانده است.

بجنورد در زمان هخامنشیان

در دوره‌ی هخامنشیان که از ۵۵۰ قبل از میلاد تا ۳۳۰ به طول انجامید، خراسان و منطقه‌ی بجنورد یکی از ساتراپ نشین های داریوش بود که در حاشیه‌ی رود اترک و دشت بجنورد، تپه‌های باستانی متعددی از این دوره به یادگار مانده است. معروف‌ترین آنها تپه‌ی چرمغان یا چهارمغان می تواند باشد.

در دوره‌ی ماد و هخامنشی «پرثو» یا «پارت» مشتمل بر خراسان و قسمتی از مازندران امروزی و یکی از ساتراپ‌های ۲۰ گانه‌ی ایران بود. بجنورد هم بخشی از ساتراپ پارت به شمار می‌رفت. در اوایل دوره‌ی سلطنت داریوش هخامنشی ساتراپ پارت گشتاسب پدر داریوش بود. گشتاسب در سال ۵۲۸ پیش از میلاد شورش علنی پارت را سرکوب کرد.

به گفته‌ی مورخان بیشتر حکمرانان ایران در مواقع سیاحت و گردش سعی می کردند حتی‌الامکان به سرعت از پارت بگذرند. بنابراین ساتراپ پارت اگر چه وابسته به کشور پهناور هخامنشیان بود، ولی از نظر آداب اجتماعی و هنری گویا استقلال داشته است. چنانکه در مکان‌های تحت فرمان پارت در خراسان و به خصوص در بجنورد است، اثری از هنر خاص و شناخته شده‌ی هخامنشیان مشاهده نمی شود. چه بسا امکان دارد شماری از تپه ها و مکان هایی که به عنوان آثار دوره‌ی اشکانی شناسایی شده است، مسکن پارتیان در دوره‌ی هخامنشی بوده باشد.

بجنورد در زمان سلوکیان

ناآرامی و عدم فرمانبرداری پارتیان در دوره‌ی اسکندر و سلوکیه نیز ادامه یافت. ساترات پارت ایرانی بود اما از همان ابتدا در کنار او ناظری مقدونی الاصل که فرمانروای قوای مسلح نیز بود؛ حضور داشت. سخت گیری عمال حکومت سلوکی در پارت حس انتقام جویی و طرد بیگانه را در قبایل چادرنشین پارتی برانگیخت. و این عامل باعث شد پارت ها در فرصت های مناسب به سلوکیه شبیخون بزنند.

با انقراض هخامنشیان به دست اسکندر مقدونی حدود ۸۰ سال، یعنی از ۳۳۰ تا ۲۵۶ قبل از میلاد خراسان توسط سلوکیان اداره می شد.

بجنورد در زمان پارت ها

بر اساس آنچه دیاکونف در خصوص پارت ها نوشته است قبیله پرنیان که در دشت های بین جیحون و دریای خزر زندگی صحرا نشینی داشت، با هجوم به سلوکیان در منطقه خراسان و حاشیه اترک و نیسا در حدود سال های ۲۵۰ قبل از میلاد، اساس حکومت پارت ها را به وجود آورد. بزرگان این قبیله سرکرده‌ی ایلات خود را که «آرشاک» یا اشک نام داشت، به عنوان اولین پادشاه خود برگزیدند.

پادشاهان اشکانی از سال ۲۵۰ قبل از میلاد تا ۲۲۴ میلادی در ایران حکومت کردند. مسکن اصلی پارت ها بیشتر در شمال خراسان و گرگان بود. در این ایام ۱۴ ولایت از جمله بجنورد، جزو قلمرو پارت ها شمرده شده است. طول این ولایت از مغرب به شرق ۴۸۰ کیلومتر و عرض آن را ۲۰۰ کیلومتر برآورد کرده اند. دکتر مشکور می نویسد: «چند شهر را در دوره های مختلف پایتخت اشکانیان نوشته اند. نخست نام شهر آساک را نام برده اند و آن را با قوچان با بجنورد مطابقت می دهند».

بر اساس آنچه که از طرف هیئت‌های باستان شناس شناسایی شده است ۱۵ زیستگاه از روزگار اشکانیان در منطقه‌ی بجنورد، جاجرم، سملقان و غرب بجنورد کشف شده است که با توجه به قرار داشتن پایتخت پارت ها در قلمرو بجنورد؛ با تداوم و توسعه‌ی کاوش ها بدون تردید آثار بیشتری مشخص خواهد شد.

بجنورد در زمان ساسانیان

از مهمترین آثاری که از دوره‌ی ساسانیان (از ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی) در این منطقه شناسایی شده، می توان از ساختمان های سنگی روستای زرد و بنای سنگی مشهور به کلیسای اسپاخو در غرب سملقان و «صدسال» یا «صلصال» در منطقه‌ی دهستان غلامان در شمال بجنورد؛ نام برد. بنای سنگی اسپاخو واقع در دشت رباط، پابرجاترین اثر باستانی قبل از اسلام در خراسان بزرگ می باشد؛ که یادگاری از معماری دوره‌ی ساسانی در منطقه‌ی بجنورد است.